Mekan İşgalleri ve Kapitalizmin Simgesel İktidarına Meydan Okumak

2000’li yıllarda neo-liberal kapitalizmin gelişimi ve bu gelişime karşı toplumsal hareketlerin yükselişine tanık olduk. Arap Baharı, Yunanistan ve İspanyadaki direniş/öfkeliler hareketleri, İngiltere ve Şili’deki öğrenci hareketleri ve son olarak Wall Street’i işgal et hareketi…vd. toplumsal hareketler dünyanın farklı coğrafyalarında neo-liberal ideolojinin geniş kitlelerce mahkum edildiğini gösterdi.

Yükselen toplumsal hareketlere yönelik farklı görüşler ortaya kondu. Wallerstein’a göre, “Wall Street’i işgal et” hareketiyle farklı bir boyut kazanan bu hareketler daha yaşanabilir ve adil bir dünya için bir umut oluşturuyor . Zizek ise protestoların, kapitalizmin demokratik bir siyasi-toplumsal düzen olarak algılanması üzerinde yıkıcı bir etkiye sahip olduğunu vurguladı. Zizek’e göre hareketlerin enerjisinin bir dizi somut pragmatik talebe hızlı bir biçimde tercüme edilmesine direnilmesi gerekiyor. Çünkü bu tür pragmatik talepler liberal demokratik çerçeve içinde gerçekleşerek kapitalizmin demokratize edilmesi ile sonuçlanabilir. Talep edilmesi gereken küresel ekonomi üzerindeki demokratik kontrolü genişletmek değil tersine, kapitalist yeniden üretimin kesintisiz işlemesini garantiye almak için tasarlanmış burjuva demokratik devletin kurumsal çerçevesini sorgulamak.

Toplumsal hareketlerin; küresel ekonomi, neo-liberalizm ve demokrasi ile ilişkisi farklı kesimler tarafından sıkça yorumlandı. Bir yandan gelişen mücadelelere rağmen sınıflar arası güç dengelerinin önemli bir biçimde değişmediği, diğer yandan ise mücadelelerin neo-liberalizmin ideolojik ve politik düzlemde güçlü bir biçimde sorgulanmasına zemin hazırladığı gözlendi. Ancak şehircilik açısından üzerine düşünmemiz gereken önemli sorular var. Niçin bu mücadelelerde eylem biçimi çoğunlukla “mekanın işgal edilmesi” olarak tanımlanıyor ve uygulanıyor? Ve bu eylem biçimi niçin “kapitalizmin örgütlenmesinde simgesel açıdan önemli mekanlar”da gerçekleşiyor.

İki Fransız sosyolog ürettikleri kavramlar ve yaklaşımlarla bu soruları yanıtlayabilmemize yönelik bizlere düşünsel bir zenginlik sağladı. Henri Lefebvre’in “mekanın üretimi” kavramı hakim-egemen sınıfların “mekanı işgal ederek”, gündelik yaşamdaki tahakküm, sömürü ve denetimi nasıl sağladığını ortaya koydu. “Soyut mekanın üretimi” ile kapitalist devletin gündelik yaşamı kolonileştirmesi, mekanı mutenalaştırması sağlandı. Hausmann’ın 19. Yüzyılda Paris’e müdahalesi mekan üzerinde bu türden bir denetim oluşturmanın ve bu yolla kapitalist toplumsal ilişkileri yeniden üretmenin iyi bilinen bir örneğidir.

Dolayısıyla, toplumsal hareketlerde görülen “mekanın işgal edilmesi” aslında sermayenin mekana el koyma, mekanı denetleme ve mutenalaştırma pratiklerine karşı o mekanda yaşayan ve üreten ezilen-emekçi kesimlerin bir karşı-duruşu, karşı-işgali anlamını taşıyor . Bu kesimler; kentlerin meydanlarını, üniversiteleri, Wall Street’i  ve hatta ülkeleri ayıran tampon bölgeleri işgal ederek sermayenin ve devlet gücünün gündelik yaşamı işgaline karşı bir karşı-işgal ortaya koyuyor. Bu karşı-işgal dayanışmacı-özgürlükçü yeni bir kamusallık arayışını ifade ediyor. Peki “mekanın işgal edilmesi” niçin kapitalizmin simgesel iktidarını yansıtan mekanları seçiyor? Niçin kentlerin meydanları, Wall Street, Starbucks, Üniversiteler, Tampon Bölgeler işgal ediliyor?

Bourdieu’nün “simgesel iktidar” kavramının işte tam bu noktada, mekan işgallerinin arkasındaki devrimci anlayışın açıklığa kavuşturulmasında önemli bir rolü olabileceğini düşünüyorum. Bourdieu’ye göre kapitalist toplumlarda başat tahakküm tarzı açık baskı ve fiziksel şiddet tehdidinden simgesel iktidar biçimlerine kaymaktadır. Simgesel formlar ve süreçler toplumsal dünyayı düzenlemenin ve anlamanın aracı sistemleridir ve din, sanat ve bilim gibi alanlarda inşa edilen bu simgesel sistemler toplumun bütün mensuplarında paylaşılan derin yapısal anlamları yönlendiren kodları sağlar. Hakim-egemen simgesel sistemler (Gramsci’nin tabiriyle) “ortak duyu”yu inşa eder ve güçlü sınıfların bütünleşmesini sağlarken, ezilen kesimlere yönelik tahakküm ve ayrışma yaratır. Böylece simgesel sistemlerin eşitsiz toplumsal ilişkilerin yeniden üretilmesinde bir iktidar biçimi haline gelerek önemli rol oynadığı gözlenir.

Günümüz kapitalist kentleşmesinde bu simgesel sistemlerin şehircilik aracılığıyla da inşa edildiğini ve bu çerçevede bir simgesel iktidar kurulduğunu gözlemliyoruz. Wall-Street gibi finans merkezleri, Starbucks gibi küresel markalar, sokakların ve kent meydanlarının meta pazarlama ve imaj oluşturma tekniklerinin işgali altına girmesi, üniversitelerin, kamusal mekanların AVM’leştirilmesi simgesel iktidarın kentlerde nasıl kurulmakta olduğunu gözler önüne seren birkaç örnek.

Dolayısıyla, “mekanın işgal edilmesi” kurgusuna dayanan toplumsal hareketlerin kapitalizmin simgesel iktidarını yansıtan mekanlarda gerçekleşmesini bu simgesel iktidara karşı bir meydan okuma olarak yorumlamamız gerekiyor. Burjuva demokrasisine ve neo-liberal ideolojiye karşı çıkan, piyasa mekanizmasına tabi olmayan yeni bir demokrasi ve kamusallık arayışını, adil ve eşitlikçi yeni bir toplum kurma idealini yansıtan bir meydan okuma…

Peki bu meydan okumanın şehircilik alanındaki karşılığı Türkiye’de nasıl verilebilir? Başka bir deyişle, kapitalizmin simgesel iktidarını son 10-15 yıllık süreçte yeniden üreten neo-liberal bir şehircilik anlayışına karşı toplumcu bir şehircilik anlayışı nasıl inşa edilebilir, hangi karşı-simgesel formlar ve süreçler üretilebilir? Eşitlikçi bir bölüşüm ve piyasa mekanizmasına tabi olmayan yeni bir demokrasi ve kamusallık anlayışını kentlerde inşa edecek toplumcu bir karşı-hegemonya projesi nasıl kurulacak ve yaşama geçirilecektir? Bu soru önümüzdeki yıllar boyunca kentlerimizde yaşanmaya devam edecek toplumsal-siyasal mücadelelerin temel zeminin oluşturacaktır ve üniversiteler, meslek odaları, sol-sosyalist partiler, ilerici-devrimci sivil toplum örgütleri Toplum İçin Şehircilik mücadelesinin failleri olarak bu mücadelenin içerisinde olacaktır, olmalıdır !  


Mehmet Penbecioğlu (ODTÜ)
Bu e-posta adresini spambotlara karşı korumak için JavaScript desteğini açmalısınız

* Pierre Bourdieu Sosyolojisinin şehircilik alanına uygulanmasıyla ilgili ilk düşüncelerimin oluşmasında katkıları olan Doç. Dr. Tarık Şengül hocama teşekkür ederim.
Wallerstein, I. (2011) Wall Street İşgali'nin Muazzam Başarısı
http://bianet.org/bianet/dunya/133474-wall-street-isgalinin-muazzam-basarisi
Zizek, S. (2011) Önce işgal, sonra talep
http://www.radikal.com.tr/Radikal.aspx?aType=RadikalDetayV3&ArticleID=1067715&Date=28.10.2011&CategoryID=132
Zizek, S. (2011) Düşman: demokrasi
http://dunyadanceviri.wordpress.com/2011/11/02/dusman-demokrasi-slavoj-zizek/
Lefebvre, H. (1991) The Production of Space, Oxford, Basil Blackwell.
Bu konuda Foti Benlisoy’un Boğaziçi Üniversitesindeki Starbucks işgali ve öğrenci hareketlerine yönelik yazısı zengin bir çözümleme sunuyor.
http://sdyeniyol.org/index.php/genclik-hareketi/606-starbucks-kar-igali-ve-oerenci-muhalefeti-foti-benlisoy
Bourdieu, P. (1989) Social Space and Symbolic Power, Sociological Theory, Vol. 7, No. 1., pp. 14-25.

Hits

Yorum ekle


Güvenlik kodu
Yenile

Raporlar

Prev Next
1 Mayıs Meydanları
Durmak Yok Talana Devam
İstanbul'un Acil Eylem Planı İktidarın Rant Planlarının Kurbanı
Cendere, Silikon Vadisi Mi? Kurtlar Vadisi Mi? Ya da İstanbul’u Cendere’ye Almak!

Kitaplar

Prev Next
Kentsel Planlama
İstanbul Ulaşım Zaman Dizini
Kentsel Planlama Kuramları
Dünden Bugüne Kırsal Gelişme Politikaları
Kentsel Çelişki ve Siyaset
Kentleşme Siyasaları

Sunumlar

Tüketim Karşıtlığının Kuramsal Çerçevesi

Tematik Haritalar

  • Tematik Haritalar
  • Tematik Haritalar
  • Tematik Haritalar
  • Tematik Haritalar
  • Tematik Haritalar
  • Tematik Haritalar
  • Tematik Haritalar
  • Tematik Haritalar
  • Tematik Haritalar
  • Tematik Haritalar
  • Tematik Haritalar
  • Tematik Haritalar
  • Tematik Haritalar
  • Tematik Haritalar
  • Tematik Haritalar

Objektif

  • Şehir Fotoğrafçısı
  • Şehir Fotoğrafçısı
  • Şehir Fotoğrafçısı
  • Şehir Fotoğrafçısı
  • Şehir Fotoğrafçısı
  • Şehir Fotoğrafçısı
  • Şehir Fotoğrafçısı
  • Şehir Fotoğrafçısı
  • Şehir Fotoğrafçısı
  • Şehir Fotoğrafçısı
  • Şehir Fotoğrafçısı

Web Tasarım | GeNçDiNaMiK